Bài 1: Vì sao “Dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng” chưa thể đưa vào sử dụng?

Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TPHCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) gồm 7 hạng mục với 6 cống ngăn triều cường và 7,8 km đê kè ven sông Sài Gòn. Công trình được triển khai với mục tiêu ngăn triều cường và ứng phó tác động của biến đổi khí hậu cho khu vực có diện tích 570km² với khoảng 6,5 triệu dân bờ hữu sông Sài Gòn cùng trung tâm TPHCM.

Dự án được khởi công từ năm 2016 do Tập đoàn Trung Nam làm nhà đầu tư theo hình thức hợp đồng BT (xây dựng-chuyển giao) với tổng vốn gần 10 nghìn tỷ đồng. Đến nay, dự án đã hoàn thành hơn 90% khối lượng công trình.

Tương tự, dự án đầu tư xây dựng đoạn tuyến kết nối từ đường Phạm Văn Đồng đến nút giao Gò Dưa-Quốc lộ 1 cũng được các nhà đầu tư thực hiện theo hình thức BT. Công trình có chiều dài hơn 2,7 km, với quy mô giải phóng mặt bằng rộng 67m và xây dựng hai đường song hành mỗi bên 3 làn xe. Dự án có giá trị hợp đồng hơn 2.700 tỷ đồng được khởi công năm 2017, dự kiến hoàn thành năm 2020. Tuy nhiên, từ tháng 3/2020 dự án đã dừng thi công (đã thi công khoảng 44% khối lượng) do liên quan đến vấn đề giải phóng mặt bằng và chi phí phát sinh.

Vừa qua, Kiểm toán Nhà nước có Báo cáo kiểm toán số 48/KTNN-TH ngày 6/4/2026 về hoạt động xây dựng và quản lý, sử dụng vốn đầu tư Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TPHCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu giai đoạn 1.

Báo cáo đã chỉ ra nhiều nội dung cần chấn chỉnh, khắc phục. Từ kết luận của Kiểm toán, các vấn đề lớn của dự án tập trung ở 3 nhóm: thanh toán và quỹ đất BT; triển khai các nghị quyết tháo gỡ, điều chỉnh hợp đồng; và các nội dung hồ sơ, tài chính, nghiệm thu phía chủ đầu tư, doanh nghiệp dự án, tư vấn, nhà thầu cần bổ sung, hoàn thiện.

 Thanh toán, quỹ đất BT là nhóm vướng mắc trọng tâm

Kiểm toán Nhà nước chỉ ra, sau Nghị quyết 40/NQ-CP năm 2021 của Chính phủ về việc tiếp tục triển khai Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TPHCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu giai đoạn 1, UBND TPHCM chưa kịp thời tổ chức đàm phán, chỉnh sửa phương án thanh toán của Hợp đồng BT, mà tiếp tục xây dựng các phương án thanh toán khác, làm kéo dài quá trình xử lý vướng mắc.

Báo cáo kiểm toán nêu vấn đề liên quan 7 khu đất theo Hợp đồng BT ký năm 2016. Giá trị ước tính của 7 khu đất này khoảng 4.983 tỷ đồng, trong khi giá trị dự án BT điều chỉnh khoảng 14.446 tỷ đồng. Từ chênh lệch này, Kiểm toán Nhà nước đặt ra vấn đề về nguyên tắc ngang giá trong thanh toán hợp đồng BT. Báo cáo kiểm toán cũng nêu việc chậm thanh toán quỹ đất làm phát sinh chi phí đầu tư, lãi vay lớn, có dấu hiệu gây lãng phí tiền và tài sản Nhà nước.

Đây là nội dung có tác động trực tiếp đến toàn bộ tiến độ dự án. Khi quỹ đất thanh toán chưa được xác định dứt điểm, giá trị quỹ đất chưa được làm rõ, nguyên tắc ngang giá chưa được bảo đảm, các bước tiếp theo như điều chỉnh hợp đồng, tạo cơ sở giải ngân vốn tín dụng, tiếp tục thi công, nghiệm thu, quyết toán đều bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó, dự án đã có khối lượng nghiệm thu được xác nhận nhưng chưa được thanh toán đầy đủ bằng tiền hoặc bằng đất; dư nợ gốc, lãi bị phân loại nợ nhóm 2, ngân hàng (BIDV) dừng giải ngân, khiến dự án không có nguồn vốn để tiếp tục thi công.

Kiểm toán Nhà nước cũng nhấn mạnh: UBND TPHCM cần khẩn trương xác định quỹ đất thanh toán, giá trị quỹ đất dự kiến thanh toán; trường hợp các khu đất đã và đang dự kiến làm quỹ đất thanh toán chưa đủ điều kiện theo quy định pháp luật hoặc chưa bảo đảm nguyên tắc ngang giá thì phải xác định các khu đất khác để thanh toán cho dự án theo đúng quy định.

Chậm triển khai Nghị quyết, điều chỉnh hợp đồng

Bên cạnh nhóm vấn đề thanh toán và quỹ đất, Báo cáo kiểm toán cũng chỉ ra quá trình triển khai Nghị quyết 40/NQ-CP của TPHCM còn chậm bao gồm việc: chưa kịp thời đàm phán, chỉnh sửa phương án thanh toán; chưa giao rõ đầu mối rà soát, đàm phán với nhà đầu tư về giá trị dự án, tiến độ, điều kiện thanh toán; chậm triển khai một số nhiệm vụ liên quan để bảo đảm hiệu quả chống ngập sau khi công trình hoàn thành.

Đối với việc triển khai Nghị quyết 212/NQ-CP ngày 21/7/2025 về việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc các dự án hạ tầng tại TPHCM, Kiểm toán Nhà nước ghi nhận UBND Thành phố đã thành lập tổ công tác và kế hoạch triển khai. Tuy nhiên, phương án liên quan thanh toán theo các lô đất và phần còn lại bằng tiền chưa phù hợp với yêu cầu xử lý theo Nghị quyết 212.

Các nội dung trong Báo cáo Kiểm toán cho thấy, vướng mắc của dự án không chỉ nằm ở việc xác định quỹ đất, mà còn nằm ở quá trình tổ chức thực hiện các cơ chế tháo gỡ đã được đặt ra.

Khi việc đàm phán, điều chỉnh phương án thanh toán, điều chỉnh hợp đồng và hoàn thiện phụ lục hợp đồng chậm được xử lý, cơ sở pháp lý để giải ngân và thi công tiếp tục bị ảnh hưởng.

Kiểm toán Nhà nước kiến nghị UBND TPHCM khẩn trương xác định quỹ đất, giá trị quỹ đất, phê duyệt bổ sung quỹ đất nếu cần thiết, ký điều chỉnh Hợp đồng BT và thanh toán quỹ đất cho dự án theo đúng quy định pháp luật.

Đồng thời, Kiểm toán kiến nghị kiểm điểm trách nhiệm tập thể, cá nhân và xem xét xử lý theo quy định đối với các nội dung chậm, không nhất quán trong tham mưu, xác định quỹ đất, điều chỉnh phương án thanh toán và các sai sót liên quan.

Doanh nghiệp dự án, tư vấn, nhà thầu phải hoàn thiện hồ sơ

Bên cạnh những tồn tại nêu trên, Báo cáo kiểm toán cũng nêu một số nội dung thuộc trách nhiệm của chủ đầu tư, doanh nghiệp dự án, tư vấn và nhà thầu cần bổ sung, khắc phục.

Cụ thể, chủ đầu tư không lập báo cáo định kỳ hằng tháng, quý, năm về tình hình và tiến độ công trình theo Hợp đồng BT trong giai đoạn dự án dừng thi công. Một số gói thầu có hồ sơ hoàn công, hồ sơ quản lý chất lượng chưa đầy đủ, cần hoàn thiện trước nghiệm thu, thanh toán.

Công tác kế toán, hạch toán chi phí đầu tư xây dựng dở dang, kê khai thuế, thu hồi tạm ứng cũng được Kiểm toán nêu là cần điều chỉnh, xử lý.

Một số thiết bị, hàng hóa đã hết thời hạn bảo hành do dự án dừng hoặc giãn tiến độ, trong khi chưa được nghiệm thu, lắp đặt, đưa vào sử dụng. Một số gói thầu chưa được gia hạn tiến độ hợp đồng theo tiến độ dự án, có nguy cơ phát sinh vướng mắc về hiệu lực hợp đồng.

Nhóm nội dung này cho thấy việc khắc phục các tồn tại của dự án không chỉ dừng ở cơ quan nhà nước, mà còn cần sự phối hợp đầy đủ, quyết liệt của chủ đầu tư, doanh nghiệp dự án, tư vấn và nhà thầu. Việc hoàn thiện hồ sơ, số liệu, nghiệm thu, kế toán, bảo hành, tạm ứng và các nghĩa vụ liên quan là điều kiện cần để phục vụ thanh toán, quyết toán và đưa công trình vào vận hành.

Từ Báo cáo kiểm toán số 48, có thể thấy các vướng mắc khiến dự án chống ngập do triều TPHCM bị đình trệ đang tập trung vào những nhóm vấn đề về: phương án thanh toán, quỹ đất BT, nguyên tắc ngang giá, điều chỉnh hợp đồng, nguồn vốn tín dụng và hồ sơ thực hiện…cần phải được xử lý dứt điểm, đúng thẩm quyền, đúng quy định pháp luật, tránh để dự án tiếp tục đình trệ, tiếp tục phát sinh chi phí và kéo dài tình trạng lãng phí.

Đến thời điểm hiện tại, việc thực hiện các nghị quyết của Chính phủ và xử lý kiến nghị kiểm toán tại TPHCM đang được triển khai ra sao sẽ cần tiếp tục được làm rõ. Bởi từ chủ trương tháo gỡ đến hành động thực tế, mỗi khâu chậm trễ đều có thể tiếp tục ảnh hưởng đến tiến độ đưa dự án chống ngập trọng điểm này về đích. Trong khi biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, ảnh hưởng ngày một nặng nề đối với người dân Thành phố nhưng dự án vẫn cứ …nằm nguyên chờ tháo gỡ. Nếu không xử lý dứt điểm theo chỉ đạo của các cơ quan chức năng, dự án này sẽ trở thành một trong những dự án lãng phí điển hình. Người dân Thành phố cần câu trả lời của những người có trách nhiệm để dự án có giá trị hàng chục nghìn tỷ đồng phát huy hiệu quả, phục vụ thiết thực cho người dân, nhất là người dân trong khu vực bị ảnh hưởng bởi triều cường và biến đổi khí hậu

Phan Trang

(Còn tiếp)